´Onze Vloot’ 100 jaar | Maritiem Nederland
Nieuws
Oorlogsuitgave van het in Indië slechts kort verschenen blad Zeemacht

´Onze Vloot’ 100 jaar



André Veenstra | woensdag 12 juli 2006

Op zaterdag 3 juni viert de Koninklijke Nederlandse Vereniging Onze Vloot haar honderjarige verjaardag in de Haagse Pulchri Studio. De oprichting vond destijds ook in Den Haag plaats. Een terugblik. 

Op 26 mei 1906 werd de Koninklijke Nederlandse Vereniging Onze Vloot (KNVOV) opgericht. Aanleiding was de Russisch-Japanse oorlog, die in 1905 een beslissend einde kreeg tijdens de zeeslag in de Straat van Tsushima. Daar vernietigde de Japanse vloot, onder leiding van admiraal Togo, nagenoeg de gehele oorlogsvloot van het toenmalige Tsarenrijk. Het zelfvertrouwen van Japan was gegroeid en het land begon zich te ontwikkelen als een machtsfactor van formaat dat voor zijn verdere expansie ruimte en grondstoffen nodig had. In Indië, maar ook in Nederland zelf, brak geleidelijk het besef door dat de machtsverhoudingen in het Verre Oosten grondig waren gewijzigd. Japan was een zeevarende mogendheid van jewelste geworden en vormde zelfs een serieuze bedreiging. In verscheidene (westerse) landen kwamen daarom nationale verenigingen van de grond, die de versterking van de eigen oorlogsvloot moesten propageren. In Groot-Brittannië ontstond de Navy League, in Duitsland het Flottenverein en in Nederland dus ‘Onze Vloot’.

 

‘Nederlandsche Vlootvereeniging’

Bezorgd over de ontwikkelingen in ‘de oost’ én over het feit dat veel landgenoten vonden dat Nederland zijn zeemacht verwaarloosde, publiceerde Jan Valckenier Kips in 1905 hierover een aantal artikelen in het Utrechts Dagblad. Daarin bracht hij het behoud van onze onafhankelijkheid op indringende wijze naar voren en pleitte voor een (sterk) vlootplan op langere termijn. De basis hiervoor zou moeten liggen in de oprichting van een ‘Nederlandsche Vlootvereeniging’.

Die kwam er op initiatief van toenmalig Luitenant ter zee Paul Koster bij wie soortgelijke denkbeelden al geruime tijd leefden. Hij was van mening dat zo’n vereniging volk en vloot weer dichter bij elkaar kon brengen. Uiteindelijk vond Koster Vice-admiraal b.d. Abraham Ellis, tevens gewezen minister van Marine, oud-zeeofficier J. van der Elst en Jan Dirk baron van Wassenaer van Rosande, bereid om de Vereniging ‘Onze Vloot’ het levenslicht te doen zien. In Gebouw Diligentia was admiraal Ellis voorzitter, baron Van Wassenaer vice-voorzitter. In september 1906 verspreidde ‘Onze Vloot’ al op grote schaal een vlugschrift aan het Nederlandse volk. Het was de eerste klop op de deur van het nationale maritieme geweten. In april 1907 volgde een publicatie, getiteld Het doel van Onze Vloot die in een oplage van 100.000 exemplaren werd verspreid. De eerste publicatie van het Verenigingsblad Onze Vloot zag in 1911 het levenslicht.

Koninklijk

De doelstellingen van de vereniging beperkten zich aanvankelijk tot “kennis van en belangstelling voor de Nederlandse Zeemacht bij alle Nederlandse onderdanen, zowel in het moederland, de koloniën, als ook in het buitenland.” In 1913 wijzigde men de statuten onder leiding van de nieuwe voorzitter, Kapitein-luitenant ter zee 1 H.M. van Bemmelen, die 22 jaar voorzitter is geweest. Hij was van mening dat er stelselmatig op vlootuitbreiding moest worden aangedrongen en paste de statuten als volgt aan: “(...) bij alle Nederlandse onderdanen het besef aan te kweken en te versterken, dat een zo krachtig mogelijke Nederlandse Zeemacht onmisbaar is als waarborg voor de eerbiediging van ons onafhankelijk volksbestaan.” Onder zijn leiding groeide het ledenaantal van de KNVOV van 4.000 tot 11.400, met meer dan 50 afdelingen maar dat aantal nam eind 1917 weer tot de helft af. Sinds het tienjarig bestaan op 26 mei 1916 mocht de vereniging het predikaat ‘Koninklijk’ voeren.

De periode van het interbellum verliep stormachtig voor de vereniging. In die dagen voelde ‘Onze Vloot’ zich zeer betrokken bij de beleidsvorming van de regering. Zeker waar het marineaangelegenheden betrof. In 1922 werd de Vlootwet, die een sterke zeemacht voorstelde, op 26 oktober 1923 met één stem meerderheid door de Tweede Kamer verworpen. De vereniging heeft zich steeds tegen deze verwerping verzet, maar het mocht niet baten. Verder heeft ‘Onze Vloot’ zich altijd gekeerd tegen opsplitsing van de marine in 1925 in een Nederlandse en een Koloniale Marine. Uiteindelijk ging die niet door. Al spoedig mocht de vereniging zich ook in een Koninklijke Beschermheer verheugen, te weten Prins Hendrik. Later, in de jaren vijftig, was Prins Bernhard bereid die rol over te nemen, tot aan zijn overlijden in 2004 is hij beschermheer gebleven.

 

Joseph Luns

In 1931 waren het karige tijden. Het 25-jarig bestaan van de vereniging kreeg dan ook een bescheiden viering. In dat jaar werd een persoon lid die later heel bekend zou worden: matroos/seiner Joseph Luns, die het tot Secretaris-Generaal van de NAVO zou schoppen. Luns is meer dan 50 jaar lid van de Vereniging geweest én van de Algemene Raad ‘Onze Vloot’.

Met het pleiten voor vlootuitbreiding is ook de opvolger van Van Bemmelen, Nicolaas van Zalinge, tot 1940 doorgegaan, toen het voor ons ‘koninkrijk-oude-stijl’ te laat was… Van Zalinge smaakte het bittere genoegen dat onder leiding van de toenmalige SDAP en het Nederlands Verbond van Vakverenigingen een periode aanbrak van het ‘gebroken geweertje’. Een beleid dat ons land tijdens de Tweede Wereldoorlog én de strijd in Nederlands-Indië lelijk zou opbreken.

Nadat de Duitsers in 1940 het land waren binnengevallen viel het doek voor de vereniging in Nederland. In 1943 verscheen nog één ‘ondergronds’ marinenummer. De afdelingen van de Vereniging in de West en in Nederlands-Indië gingen echter gewoon door met hun activiteiten. Om toch informatie te verspreiden werd in Indië het blad Zeemacht opgericht onder de bezielende leiding van Luitenant ter zee Christiaan van Waning en gezagvoerder der koopvaardij H.A. Corsten. Na de Slag in de Javazee en de bezetting van Java door de Japanners werden ook hier de activiteiten gestaakt. Toen Indonesië in 1949 zelfstandig werd, verviel de taak van de Nederlandse zeemacht het eilandenrijk te beschermen. Alleen Nieuw Guinea kreeg nog protectie.

 

Naoorlogse jaren

Na de oorlogsjaren deed Onze Vloot zijn best de wederopbouw van de zeemacht te promoten. Zo stelde men in talrijke publicaties een ‘nieuwe marine’ voor, met modern materieel. Zo wilde men ook de burgers weer warm krijgen voor de oorlogsvloot. De oprichting van het Zeekadettenkorps Nederland is in datzelfde licht te zien. Men wilde jongeren de kans geven op een ongedwongen, maar leerzame manier alles te leren over schepen en de scheepvaart.

Van Zalinge kreeg Pieter Stephan van ’t Haaff als opvolger. Hij bleef voorzitter tot 1955. Daarna nam Govert Ritmeester die functie over. In 1956 werd het gouden jubileum van Onze Vloot uitgebreid gevierd. Leden, genodigden en donateurs met hun echtgenoten werden gefêteerd met een maaltijd in de Witte Sociëteit in Den Haag. De Marinierskapel gaf een taptoe ten gehore. Er verscheen een jubileumuitgave van het blad ‘Onze Vloot’ van meer dan 150 bladzijden. Daarin was onder meer aandacht voor de toekomst van de Nederlandse marine en de koopvaardij. Op 16 juni van dat jaar was er voor alle genodigden een boottocht met het salonschip ‘Erasmus’ van de Rotterdamse havendienst Spido. De pers liet zich niet onbetuigd en in talrijke tijdschriften en kranten maakte men gewag van het jubileum. Ten slotte organiseerde de vereniging in Rotterdam een ‘vlootweek’ en voor de kust van Scheveningen hield men een vlootschouw. Vijftig jaar na de eerste publicatie van ‘Onze Vloot’ veranderde die naam in ‘Zeewezen’. Dit om recht te doen aan het bredere aandachtsgebied van de vereniging, die nu immers ook de civiele scheepvaart gold. Onze Vloot heeft zich van meet af aan opgeworpen als een opiniemedium voor het maritieme beleid in Nederland. Dat is tot op de dag van vandaag zo, zij het in mindere mate.

De KNVOV heeft na Ritmeester vanaf 1962 nog de volgende voorzitters gehad: Schout-bij-nacht b.d. J.F.W. Nuboer (1962-1970), Commandeur b.d. J.H. Baron Mackay (1970-1977); Generaal-majoor der mariniers b.d. A.C. Lamers (1977-1982); Commandeur b.d. J.H. van Rede (1982-1991), Schout-bij-nacht b.d. R.C. Veenendaal (1991-1999), T. Langeveld (1999-2001), Schout-bij-nacht b.d. Ruurd Lutje Schipholt (2001-2005) en de huidige voorzitter, Commandeur b.d. Edward Robberegt (2005-heden).

In 1981 vierde de Vereniging haar 75-jarig bestaan eveneens met een jubileumnummer van ‘Onze Vloot’. Daarnaast was er van vrijdag 15 tot en met zondag 17 mei een maritiem weekend in Den Haag en Scheveningen, compleet met receptie, discussieforum, jubileumavond in het Haagse congresgebouw, vlootbezoek waaraan twintig schepen deelnamen, demonstraties, maritieme tentoonstellingen en tot slot een groots vuurwerk. Ook nam men de Marinierskapel een lp op: Onverveerde Vaart.

Het 90-jarig bestaan van ‘Onze Vloot’ werd op 31 mei 1996 gevierd in het Scheepvaartmuseum Amsterdam. Dit zou de laatste keer zijn dat Prins Bernhard als beschermheer van de Vereniging persoonlijk zijn opwachting maakte. Ter gelegenheid van dit jubileum gaf men een boek uit: Maritiem Nederland op de drempel van de 21e eeuw. Na een gezamenlijke maaltijd in de Marinekazerne Amsterdam was er een officiële receptie aan boord van de replica ‘Amsterdam’ die naast het museum is afgemeerd.

 

Tijden veranderen

De jaren die volgden kenmerkten zich door grote veranderingen in de internationale politiek en de samenleving. Nadat het sovjetblok uiteen was gevallen kwam er een einde aan de jarenlange vete tussen oost en west. Met de verdere eenwording van Europa bleek het niet langer nodig een sterke nationale zeemacht te onderhouden. Binnen het Europese samenwerkingsverband neigt men steeds meer naar internationaal getinte eskaders. Dat had de afgelopen jaren een complete ‘uitverkoop’ van de verschillende onderdelen en materieel van de Koninklijke Marine tot gevolg. Daarnaast is de hele defensieorganisatie op zijn kop gezet. Dat veel leden van de KNVOV kanttekeningen plaatsen bij deze ontwikkelingen, spreekt voor zich.

Intussen varen steeds meer schepen in de koopvaardijsector onder buitenlandse vlag zijn gaan varen aangezien Nederland voor veel reders te duur is geworden. Fusies en overnames van Nederlandse maritieme bedrijven door buitenlandse investeerders zijn aan de orde van de dag en er is een verminderde interesse bij jongeren om in de maritieme sector te werken (terwijl de scheepswerven volop in het werk zitten). Traditionele ‘staatswerven’ als de RDM en De Schelde zijn overgegaan in particuliere handen of bestaan niet meer. Alleen de Rijkswerf in Den Helder is er nog. Algemeen geldt dat er minder politiek engagement is. Kortom, we leven in een tijd dat er nog maar weinig animo is om lid te worden van een vereniging als ‘Onze Vloot’. Die heeft overigens al het mogelijke aan promotie gedaan: publicaties, excursies, vaarevenementen, voordrachten, filmavonden, museumbezoek enzovoort. Maar het houdt een keer op. Niet in de laatste plaat omdat via internet tegenwoordig vrijelijk te beschikken valt over allerlei maritieme informatie.

In 1994 ging het verenigingsorgaan Zeewezen samen met het tijdschrift Maritiem. Onder de nieuwe naam Maritiem Nederland is het een blad geworden waarin alle sectoren van de Nederlandse maritieme sector aan bod komen.

 

Kader 1

Activiteiten 100-jarig jubileum (zaterdag 3 juni)

  • Symposium Hoe maritiem is Nederland eigenlijk nog? Voorzitter: oud-staatssecretaris Jan melich Meijling. Sprekers o.a.: staatssecretaris EZ Carien van Gennip; president-directeur Damen Shipyards Group, Kommer Damen; Commandant Zeestrijdkrachten Vice-admiraal Jan-Willem Kelder, historicus Vice-admiraal b.d. W.J.E. van Rijn en de nieuwe voorzitter van de VNSI, Fred van der Wal. Locatie: Pulchri Studio aan het Lange Voorhout 15, Den Haag. Aanvang: 14.00 uur. Na afloop: optreden van de Marinierskapel (buiten voor het gebouw, 17.15 uur).
  • Aansluitend: opening van een schilderijententoonstelling van de Nederlandse Vereniging van Zeeschilders en proost op de honderdste verjaardag van Onze Vloot.
  • Deelname aan de viering staat uitsluitend open voor genodigden, leden en donateurs van Onze Vloot, en hun echtgenoten.

 

Kader 2

Onze Vloot

De Koninklijke Nederlandse Vereniging Onze Vloot heeft ten doel op te komen voor de belangen van de Nederlandse maritieme sector in de overtuiging dat daardoor de vrijheid en de welvaart worden gediend.

Bestuur: Commandeur b.d. Edward Robberegt (voorzitter), H. C. Grootveld (Vice-voorzitter), J.U. van Gulik (secretaris), Th.A. Erb (penningmeester); leden: Kapitein ter zee b.d. F.T.S. van der Laan, J.W. Maas en J. Lamme-van Leeuwen.

Aantal leden: 1.300

Secretariaat: Wassenaarseweg 2c, 2596 CH Den Haag. Tel. 070-38 39 504

Het lidmaatschap van de KNVOV kost € 45,- per jaar, waarbij men tevens het blad Maritiem Nederland tien maal per jaar gratis krijgt thuisgestuurd.

Aanmeldingen: Abonnementenland, Postbus 20, 1910 AA Uitgeest. Tel. 0251-313939.

 

Kader 3

Erelid

Tot een van de oudste en nog levende leden behoort ongetwijfeld Frans de Boer (86). Hij is erelid van Onze Vloot en nog steeds actief. Frans is inmiddels 61 jaar lid en heeft 50 jaar lang wisselende functies vervuld binnen het bestuur van de afdeling Den Haag. sinds zijn kinderjaren heeft de zeemacht zijn volle belangstelling. In augustus 1945 meldde hij zich tijdens een tentoonstelling over de Zeemacht in de Haagse Dierentuin aan als lid aan bij de stand van Onze Vloot.

De Boer heeft zijn leven lang gewijd aan het documenteren van marineschepen en andere rijksvaartuigen. Ook maakte hij voortdurend propaganda voor de Koninklijke Marine en heeft zo veel contacten opgebouwd. Van zijn kennis wordt nog steeds volop gebruikgemaakt. Hoogtepunt in zijn verenigingsleven was zijn afscheid in 2004, aan boord van het museumschip ex-Hr. Ms. ‘Mercuur’ in de Scheveningse haven. Tijdens de receptie mocht hij de ‘Onze Vlootprijs’ in ontvangst nemen. Prins Bernhard feliciteerde hem bij die gelegenheid persoonlijk per telegram.

 

www.onze-vloot.nl

 

Met dank aan Frans de Boer en het Nederlands Instituut voor Militaire Historie.

Aanmelden nieuwsbrief

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte van het laatste nieuws van Maritiem Nederland.

Abonneer je nu!

Bestel nu GRATIS 2 proefnummers

Bent u nog niet bekend met Maritiem Nederland? Vraag dan hier uw proefabonnement aan!

Bestel nu GRATIS 2 proefnummers

Word ook abonnee!

Neem nu een abonnement en ontvang elke maand hèt vakblad voor de maritieme sector op de deurmat.

Sluit nu een abonnement af

Partners Maritiem Nederland