Achtergrond

Natuureilanden in het Markermeer

Branche: Baggeren | Auteur: John Ekkelboom | Publicatiedatum:

Nederland krijgt er een waddengebied bij. Dit keer niet in de Noordzee maar zogenaamde windwadden in het Markermeer. De contouren van het hoofdeiland zijn inmiddels zichtbaar, de rest van de kleine archipel volgt de komende jaren. Dit alles moet leiden tot natuurherstel en schoon water. Bijzonder is dat Boskalis slib uit het Markermeer gebruikt bij de bouw van de eilanden.

Het Markermeer ontstond in 1976 toen dit gedeelte van het IJsselmeer werd afgescheiden door de aanleg van de 26 kilometer lange Houtribdijk tussen Enkhuizen en Lelystad. Het idee was destijds om het nieuwe meer in te polderen. Om economische, ecologische en recreatieve redenen en vanwege de grote weerstand is daar uiteindelijk vanaf gezien. De afsluiting heeft uiteindelijk wel geleid tot een verstoring van de natuurlijke balans in het Markermeer. Doordat het helemaal is omringd met dammen en dijken, zijn natuurlijke oevers, ondiepten en bodemleven vrijwel verdwenen en daarmee ook vissen en trekvogels.

‘De moerasachtige gebieden van slib, waarop ooit riet zal groeien, moeten gans-begaanbaar zijn’

In 2012 kwam Natuurmonumenten met het idee om de natuur te herstellen door vlakbij de Houtribdijk een aantal natuureilanden aan te leggen. Daarmee was het plan Marker Wadden geboren, dat vervolgens samen met Rijkswaterstaat werd uitgewerkt. Voorlopig staan er vijf nieuwe eilanden op het programma met een totale oppervlakte van 800 ha. De wens is dat na de realisatie in 2020 er nog meer bij komen, zodat er ooit een archipel kan ontstaan van circa 10.000 ha. 

Broed- en rustoord

Maart vorig jaar ging baggerbedrijf Boskalis, dat de opdracht van de initiatiefnemers had gekregen, van start. Zes maanden later zette staatssecretaris Martijn van Dam van Economische Zaken al voet op het eerste eiland van 250 ha. Dit hoofdeiland, dat evenals de toekomstige andere eilanden een broed- en rustoord voor vogels moet worden, omgeven door stranden en ondiepe wateren, krijgt als enige ook een recreatieve functie. Zo komen er een jachthaven, een bezoekerscentrum, een netwerk van wandelpaden en een uitkijktoren.

Corné AppeloCorné Appelo, die het eerste halfjaar bij Boskalis de projectleider was, laat op kantoor in Papendrecht een luchtfoto zien waarop de contouren van het in compartimenten opgedeelde eiland zichtbaar zijn. “Met onze kraanschepen de ‘Kreeft’, de ‘Schorpioen’ en de ‘Zeekoe’ hebben we eerst aan de meest stormgevoelige zijde van het eiland een stenen rand aangelegd. Ook twee havendammen zijn van steen opgetrokken. De randen van de compartimenten bestaan uit zanddammen, waarop straks de wandelpaden komen. De vakken hebben we gevuld met een mengsel van klei, zand en veen, dat nu nog inklinkt en bijgevuld zal worden. Als ze eenmaal op hoogte zijn - het Markermeer is gemiddeld vier meter diep - komt er mede dankzij het inzaaien vegetatie op gang en kan de natuur haar eigen gang gaan. Uiteindelijk zullen vogels, vissen, schelpdieren en waterplanten er zich volledig thuis voelen.” 

Dwarrelend slib

Voor de aanleg van de stranden, zanddammen en het vullen van de compartimenten heeft Boskalis de ‘Edax’ ingezet. Deze 85 meter lange snijkopzuiger met een vermogen van 9500 kilowatt deed eerder dienst bij onder meer de aanleg van de Tweede Maasvlakte en de 35 kilometer lange bypass van het Suezkanaal in Egypte. In een nabijgelegen winput in het Markermeer baggerde de cutterzuiger dag en nacht zeven dagen per week, waarbij eerst de bovenste acht meter klei en veen van de bodem werd gebaggerd en via drijvende leidingen naar de plek van bestemming werd verpompt, gevolgd door de diepere laag zand.

Kraanschepen Schorpioen en Kreeft aan het werk. Foto: BoskalisOok bij de volgende geplande eilanden, die in de luwte van het hoofdeiland komen te liggen en daarom geen stenen bescherming nodig hebben, zal de Edax het baggerwerk verrichten. Maar in deze gevallen zal dat op een wel heel bijzondere en unieke manier gebeuren. De toplaag van de bodem van het Markermeer bestaat uit een zo’n 20 centimeter dik deken van slib. Bovendien is het water van het meer grauwgrijs als gevolg van dwarrelend slib, waardoor ook het waterleven tot een minimum is gedaald. De bedoeling is het slib te gebruiken om compartimenten van toekomstige natuureilanden te vullen.

Experimenteel karakter

Omdat het bouwen van een eiland met behulp van slib nog een experimenteel karakter heeft, zal één compartiment van ongeveer 10 hectare aan de westkant van het hoofdeiland eerst als proeftuin fungeren. Bart van Asperen, die sinds september de rol van projectleider van Appelo heeft overgenomen, vertelt dat daar nog een belangrijke stap aan voorafgaat. “We gaan met de Edax een 2 kilometer lange geul van 6 meter diep en 30 tot 50 meter breed in de bodem van het Markermeer graven. In die geul zal het slib, dat door weer en wind - getijde ontbreekt in dit meer - in beweging komt en rond dwarrelt, zich verzamelen. We laten de natuur dat werk voor ons doen. In die geul zal het yoghurtdikke slib door zijn eigen gewicht zo’n 20 procent indikken en kunnen we het gebruiken voor het vullen van de proeftuin en uiteindelijk het opspuiten van de compartimenten van de nieuwe eilanden. Alle eilanden zullen in de toekomst overigens ook zelf slib blijven invangen uit het meer, waardoor het water steeds schoner wordt.”

Appelo vult aan dat de moerasachtige gebieden van slib, waarop ooit riet zal groeien, gans-begaanbaar moeten zijn. “Als een gans er maar op kan lopen”, verduidelijkt hij nog eens.

BiobrandstofBart van Asperen

Naast de unieke aanpak om slib te winnen en te baggeren voor natuurherstel, heeft Boskalis nog een tweede experiment eraan vastgekoppeld. Tijdens de aanleg van het hoofdeiland heeft de Edax biobrandstof gebruikt, bestaande uit een mengsel van gasolie en een restproduct van een Finse papier- en pulpfabriek. Dit experiment maakte deel uit van een tweejarig pilotprogramma voor biobrandstoffen van Boskalis samen met motorenfabrikant Wärtsilä en Goodfuels, een producent van duurzame brandstoffen. Van Asperen: “Hiervoor hoefden we onze motoren niet aan te passen. De test is perfect en probleemloos verlopen.”

Appelo merkt op dat het gebruik van biobrandstoffen mooi past in het project de Marker Wadden, waar duurzaamheid centraal staat. “Biobrandstoffen staan nog in de kinderschoenen en in de toepassing ervan willen we als Boskalis graag een voortrekkersrol spelen.”

Onderwerpen
Deel deze pagina

Partners Maritiem Nederland