Achtergrond
Dagelijks liggen er zo’n veertig zeehonden op het ‘Robbeneiland’ voor de Gate terminal. Foto: Danny Cornelissen

Havens Rotterdam en Amsterdam geven natuur de ruimte


Een aantrekkelijke haven heeft oog voor natuur

Auteur: Bart Stam | Publicatiedatum:

Sinds de jaren negentig houden de havens van Rotterdam en Amsterdam zich serieus bezig met natuurontwikkeling. Weliswaar hebben beide havens hun eigen aanpak maar er zijn ook overeenkomsten. Zo werken Havenbedrijf Rotterdam en Havenbedrijf Amsterdam intensief samen met natuur- en milieuorganisaties, Rijkswaterstaat, gemeenten en particuliere bedrijven. Dat levert bijzondere flora en fauna op, zoals zeehonden, vleermuizen, rietorchissen en rugstreeppadden.

Bij natuurontwikkeling denken maar weinig mensen aan de havens van Rotterdam en Amsterdam. Toch is hier een grote biodiversiteit. Zo heeft Rotterdam soms wel veertig zeehonden, terwijl het in Amsterdam wemelt van de vossen, krak- en kuifeenden, om een paar soorten te noemen. Daarnaast telt Rotterdam de grootste meeuwenkolonie van West-Europa.

‘Waar mogelijk helpen we de natuur een handje, bijvoorbeeld door een aarden wal aan te leggen waar de oeverzwaluwen kunnen nestelen’

Beide havens hebben ook rugstreeppadden, vleermuizen en zeldzame bloemen en planten. Voorbeelden van dat laatste zijn riet- en groenknolorchissen, hondskruid en parnassia. Verschillen zijn er natuurlijk ook: Amsterdam heeft incidenteel een zeehond op bezoek maar telt een groot aantal vossen die juist in Rotterdam ontbreken.

Nieuw duingebied

Gesprekken met natuurspecialisten van Havenbedrijf Rotterdam en Havenbedrijf Amsterdam laten zien dat er vanaf het begin van de jaren negentig sprake is van serieus natuurbeleid. Robbert Wolf van Havenbedrijf Rotterdam: “Destijds drong het besef door dat natuur helpt om de haven aantrekkelijker te maken voor werknemers en recreanten. Bovendien wilden we weten wat er speelt in de natuur om de havenontwikkeling niet in de weg te staan. Sindsdien volgen we de natuur op de voet.”

Ook de aanleg van Maasvlakte 2 betekende volgens Wolf een flinke stimulans. Ter compensatie heeft het Rotterdamse havenbedrijf onder andere de aanleg betaald van 750 hectare regionaal natuurgebied ten zuiden van de haven.

In Amsterdam heeft zich een vergelijkbare ontwikkeling gedaan, vertelt Remco Barkhuis, Hoofd Infrastructuur en Geo-informatie van Havenbedrijf Amsterdam. “Tussen 1990 en 2001 hebben we de Afrikahaven aangelegd. Dat ging deels ten koste van natuurgebied. Vandaar dat we in 1996 een proef zijn gestart aan de Australiëhavenweg met acht hectare rietkragen, poelen en duinen.”

Samenwerking

Konikspaarden op de Landtong Rozenburg. Foto: Danny CornelissenSindsdien is er in de twee havens veel gebeurd wat betreft natuurontwikkeling. Dit gebeurt vaak in samenwerking met omliggende gemeenten, Rijkswaterstaat en diverse natuur- en milieuorganisaties. In de Amsterdamse haven heeft dat geleid tot een snelle groei van de rugstreeppadden, maar ook tot de komst van de zeldzame blauwvleugelsprinkhaan, ijsvogels, kieviten, veldleeuweriken, oeverzwaluwen, glasalen en diklipharders. Bijzonder zijn de broedende slechtvalken in de schoorstenen van AEB Amsterdam en de NUON-centrale. Daarnaast doen riet- en bijenorchis en parnassia het zeer goed op de schrale kalkgrond.

Ook met het bedrijfsleven werken beide havenbedrijven samen als het gaat om natuurontwikkeling. In Rotterdam gebeurt dit via het DeltaPORT Donatiefonds. Dit is een initiatief van het Havenbedrijf en Deltalinqs. Uit dit fonds wordt, naast allerlei maatschappelijke projecten, ook natuurontwikkeling betaald.

In Amsterdam reikt Barkhuis certificaten uit aan havenbedrijven die op hun terrein doen aan natuurontwikkeling. “Er zijn diverse ondernemingen die broed- en nestkastjes voor vogels en vleermuizen hebben opgehangen. Heel bijzonder is dat papierrecyclingbedrijf Scherpenzeel maar liefst veertig tot vijftig broedende visdiefjes op zijn dak heeft!”

Tijdelijke Natuur

Volgens Barkhuis is een deel van het geheim de Ontheffing Tijdelijke Natuur. Havenbedrijf Amsterdam was in 2009 het eerste havenbedrijf dat zo’n ontheffing ontving van minister Gerda Verburg van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit. Kortweg houdt deze regeling in dat het havenbedrijf braakliggende terreinen ongemoeid laat en vóóraf een ontheffing krijgt om beschermde natuur te mogen verwijderen als een bedrijf zich op het terrein gaat vestigen. Barkhuis: “Het voordeel is dat we geen compenserende natuurmaatregelen hoeven te nemen. Wel moeten we ons inspannen om beschermde planten en dieren te verplaatsen. Inmiddels hebben we al tientallen rugstreeppadden verplaatst naar andere poelen. Ook hebben we zo’n honderd orchideeën succesvol verplaatst van de Petroleumhaven naar zonrijke oevers.” In totaal gaat het in Amsterdam-Westpoort om zo’n 200 hectare braakliggend natuurgebied.

‘Vorig jaar hebben we de betonnen voeten van parkeerautomaten gestort om langsdammen aan te leggen, daarachter kan de natuur haar gang gaan'

Het meest aansprekende voorbeeld van tijdelijke natuur in Amsterdam is een braakliggend terrein van 8 hectare aan de Afrikahaven. Hier vinden we tientallen rugstreeppadden alsmede riet-, moeras- en bijenorchissen, Duits viltkruid en hondskruid. Ook zijn er ijsvogels en oeverzwaluwen. Barkhuis: “Waar mogelijk helpen we de natuur een handje. Bijvoorbeeld door een aarden wal aan te leggen waar de oeverzwaluwen kunnen nestelen.”

Ook elders heeft Havenbedrijf Amsterdam speciale projecten. In de Minervahaven liggen vier drijvende houten broedeilanden met nijlganzen, aalscholvers, futen, meerkoeten, krak- en kuifeenden. In de hoge rietkragen voelt - hoe kan het ook anders - de rietzanger zich huis. Houten palen bieden karpers, harders en glasalen beschutting. Met Rijkswaterstaat en de Hoogheemraadschappen voert Havenbedrijf Amsterdam een vismigratieproject uit om de glasaal - en dus de paling - via de sluizen van IJmuiden terug te krijgen in het havengebied en omliggende polders.

Grootste meeuwenkolonie

Ook Havenbedrijf Rotterdam heeft inmiddels goede ervaring met tijdelijke natuur. Volgens Robbert Wolf en Anouska Hoogendoorn, senior communicatieadviseur, gaat het in het gehele havengebied om circa 800 hectare. Een belangrijk gebied is de Kop van de Beer. “Wij hebben met 25.000 broedparen de grootste kolonie kleine mantelmeeuwen en zilvermeeuwen van West-Europa”, zegt Hoogendoorn trots.

Een ander voorbeeld zijn de leidingstroken waar alle pijpleidingen, gas- en elektriciteitskabels liggen. Om veiligheidsredenen zijn hier geen andere bedrijfsactiviteiten toegestaan, waardoor rietorchissen, parnassia en groenknolorchissen het bijzonder goed doen. Er zitten tevens veel bijen.

Ook elders heeft Havenbedrijf Rotterdam natuurgebieden ontwikkeld. Een belangrijk project vormt de Landtong Rozenburg, de scheidingsstrook tussen het Calandkanaal en de Nieuwe Waterweg. Het brede deel is uitgegroeid tot het domein van grote grazers als Schotse Hooglanders en Konikpaarden.

Op Maasvlakte 2 is Havenbedrijf Rotterdam bezig met de herinrichting van de bestaande vogelvallei tot natuurgebied van 21 hectare. Hoogendoorn: “Ook hier gaan economische groei en natuurontwikkeling hand in hand. We ontwikkelen hier Maasvlakte Plaza, een overnachtingsplaats voor 350 vrachtwagenchauffeurs. Maar we willen hier ook sterns, visdieven, steltlopers, plevieren, brandganzen en slobeenden een permanente plek bieden.”

In de Minervahaven in de Amsterdamse haven liggen drijvende houten broedeilanden met onder andere nijlganzen.Maar het visitekaartje voor de Rotterdamse haven zijn toch wel de maximaal veertig zeehonden die sinds vijf jaar verblijven op het strandje van een kunstmatig eilandje van 1,7 hectare. Dit is ontstaan bij het graven van de Nijlhaven bij de Gate terminal. Wolf: “Ondanks het drukke scheepvaartverkeer voelen de zeehonden zich hier prima thuis.”

Slokje water

Zowel Robbert Wolf als Remco Barkhuis geeft aan dat in beide havens de waterkwaliteit de laatste dertig jaar enorm is verbeterd. Barkhuis: “Vandaar dat ik altijd een slok water neem uit het Noordzeekanaal en de havenbekkens als ik mensen rondleid.” Wolf: “Door de landelijke Kaderrichtlijn Water en de Wet Verontreiniging oppervlaktewater, is de waterkwaliteit in de Rotterdamse haven enorm verbeterd. Daarnaast hebben lokale maatregelen, zoals nieuwe waterzuiveringsinstallaties of afvalinzameling voor schepen, een belangrijke bijdrage geleverd.”

Juist omdat de waterkwaliteit is verbeterd, gaat Havenbedrijf Rotterdam bij de Landtong Rozenburg een ecologisch getijdengebied creëren. Hier moeten onder andere paling, zalm en garnalen beschutting vinden. Door met vrijgekomen materiaal van havenprojecten een dam van 5 kilometer met openingen te bouwen, ontstaat een gebied met schorren en slikken.

Ook de luchtkwaliteit van beide havens is de laatste tientallen jaren enorm verbeterd. Zo heeft de nieuwe zwavelnorm voor zeeschepen op 1 januari 2015 volgens Anouska Hoogendoorn voor een verbetering gezorgd. “De milieudienst DCMR heeft daar onlangs metingen naar gedaan.”

Advies aan bedrijven

Een fuut in de Amsterdamse haven. Foto: Martin MelchersDe komende jaren heeft zowel Rotterdam als Amsterdam diverse plannen voor natuurontwikkeling. Robbert Wolf: “Onder de naam Groene Poort ontwikkelt Havenbedrijf Rotterdam samen met het Wereld Natuur Fonds natuurlijke oevers langs de Nieuwe Waterweg. Dat doen we onder andere door met restmateriaal van bouwprojecten de waterbodem ruwer te maken. Zo hebben we vorig jaar de betonnen voeten van parkeerautomaten gestort om langsdammen aan te leggen. Hier achter kan de natuur haar gang gaan.”

Havenbedrijf Amsterdam wil meer broed- en nestkasten voor vogels en vleermuizen plaatsen. Ook heeft het havenbedrijf een ontheffing Tijdelijke Natuur aangevraagd voor HoogTij in Zaanstad. Dit is een braakliggend haven- en industrieterrein van 70 hectare aan het Noordzeekanaal tegenover de Amerikahaven. “Havenbedrijf Amsterdam is naast aandeelhouder ook de beheerder”, aldus Barkhuis.

Diverse grote bedrijven in Amsterdam en IJmuiden hebben inmiddels aangeklopt voor advies over tijdelijke natuur. “We stellen onze expertise graag ter beschikking”, aldus Barkhuis. “Met beperkte middelen kun je leuke dingen doen. Ik denk dat wij per jaar niet meer dan 60.000 tot 80.000 euro uitgeven aan natuurontwikkeling. En kijk eens wat dat allemaal oplevert!”

Filmpje van Havenbedrijf Rotterdam over de duurzame haven:

Filmpje over Tijdelijke Natuur in de haven van Amsterdam:

Deel deze pagina

Partners Maritiem Nederland